Fundusze Emerytalne

• ZUS
• OFE
• Dobrowolne zabezpieczenia
  • IKE
  • PPE

PPE w systemie emerytalnym

Podstawową zasadą wprowadzonego w Polsce w roku 1998 systemu emerytalnego jest powiązanie wysokości przyszłego świadczenia emerytalnego z wysokością opłacanej składki. Ponieważ system ma w dużej mierze charakter kapitałowy, tzn. środki są nie tylko gromadzone, ale też inwestowane, wysokość świadczenia będzie zależeć również od efektywności inwestowania tych środków.

Nowy system emerytalny zakłada, że wysokość świadczenia emerytalnego będzie w dużej mierze wynikiem indywidualnej zapobiegliwości przyszłych emerytów. Wyrazem tej zasady jest stworzenie form dodatkowego oszczędzania na przyszłą emeryturę, które składają się na III filar systemu emerytalnego. Począwszy od września 2004 roku na III filar składają się zarówno indywidualne, jak i zbiorowe formy oszczędzania. Nowowprowadzone IKE służą do oszczędzania indywidualnego, zaś funkcjonujące od roku 1999 PPE to programy emerytalne tworzone przez pracodawców dla zatrudnianych przez nich pracowników. Pracownicze programy emerytalne cechuje:

dobrowolność - zarówno pracodawca nie ma obowiązku tworzenia PPE w swoim zakładzie pracy, jak i pracownik nie ma obowiązku uczestnictwa w programie
oraz
emerytalny cel - zgromadzone środki przeznaczone są na emeryturę i ich wypłata następuje po uzyskaniu wieku emerytalnego lub nabyciu wcześniejszych uprawnień emerytalnych przez uczestnika programu.

Zasady działania i formy PPE

Czym jest PPE?

PPE są formą zorganizowanego, grupowego, systematycznego oszczędzania na przyszłą emeryturę. Składki uczestników programu są naliczane i odprowadzane przez pracodawcę do wybranej instytucji finansowej, które zajmują się gromadzeniem i zarządzaniem tymi środkami. Sam pracowniczy program emerytalny jest tylko umową (zespołem umów) określającą wzajemne zobowiązania pracodawcy i pracowników w związku z prowadzeniem przez pracodawcę programu.

PPE nie jest zatem instytucją finansową - środki w ramach programu trafiają do już istniejących instytucji finansowych, działających według właściwych sobie zasad - zakładu ubezpieczeń, funduszu inwestycyjnego lub są zarządzane przez zarządzającego zagranicznego. Wyjątkiem jest pracowniczy fundusz emerytalny (PFE), który jest podmiotem tworzonym specjalnie dla gromadzenia środków z w ramach PPE, zwykle tworzony jest wspólnie dla kilku programów. PFE jest zarządzany przez wyłącznie w tym celu tworzone Pracownicze Towarzystwo Emerytalne - analogicznie jak w przypadku OFE i zarządzających nimi PTE. W tym wypadku mamy do czynienia z instytucją finansową powołaną specjalnie do obsługi PPE.

Podstawą funkcjonowania pracowniczego programu jest:

umowa zakładowa, zawierana przez pracodawcę z reprezentacją pracowników a dotycząca zasad na jakich pracodawca prowadzi program
oraz
umowa z wybraną z instytucją finansową dotycząca inwestowania gromadzonych środków; w przypadku programu prowadzonego w formie pracowniczego funduszu emerytalnego kwestie objęte umową z instytucją finansową reguluje statut pracowniczego funduszu emerytalnego.

Każdy PPE podlega wpisowi do rejestru prowadzonego przez organ nadzoru - Komisję Nadzoru Finansowego (KNF)

Formy PPE

Pracownicze programy emerytalne mogą być tworzone w jednej z poniższych form:

- umowy z funduszem inwestycyjnym (umowy o wnoszenie przez pracodawców składek pracowników do funduszu inwestycyjnego)

Umowa może być zawarta z różnymi funduszami inwestycyjnymi zarządzanymi przez to samo towarzystwo funduszy inwestycyjnych. Wtedy uczestnik programu będzie miał prawo do przenoszenia środków w obrębie funduszy zarządzanych przez dane towarzystwo lub podziału środków znajdujących się w tych funduszach - na zasadach określonych w umowie zakładowej.

- umowy grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym (umowy grupowego ubezpieczenia na życie pracowników z zakładem ubezpieczeń w formie grupowego ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym)

Umowa grupowego ubezpieczenia na życie pracowników z zakładem ubezpieczeń musi spełniać kilka dodatkowych warunków - co najmniej 85 proc. każdorazowej składki podstawowej musi być przeznaczone na ubezpieczeniowy fundusz kapitałowy, czyli na funkcję oszczędnościową umowy oraz co najmniej 1 proc. składki na pokrycie ochrony ubezpieczeniowej. Ze środków inwestowanych nie mogą być potrącane koszty ochrony ubezpieczeniowej w przypadku nieopłacenia składki ubezpieczenia na życie oraz związanego z ryzykiem chorobowym i wypadkowym. Ochrona ubezpieczeniowa uczestników jest utrzymana także w przypadku nieterminowego przekazania składki przez pracodawcę - do 45 dni od dnia wymagalności składki, po tym terminie ochrona ubezpieczeniowa może ulec zawieszeniu.
Umowa z zakładem ubezpieczeń nie może także przewidywać przeznaczenia składki dodatkowej na koszty ochrony ubezpieczeniowej.

- pracowniczego funduszu emerytalnego (PFE), który jest zarządzany przez pracownicze towarzystwo emerytalne (PTE)

Specyficzną formą PPE jest pracowniczy fundusz emerytalny. Pracodawca lub pracodawcy tworzą sam fundusz oraz mające nim zarządzać towarzystwo emerytalne. Towarzystwo ma formę spółki akcyjnej. Jeżeli kolejny pracodawca przystępuje ze swoim PPE do już istniejącego funduszu nabywa akcje pracowniczego towarzystwa emerytalne.
Zasady funkcjonowania pracowniczych funduszy w dużej mierze zbliżone są do działania otwartych funduszy emerytalnych - ich działalność polega na gromadzenie środków pieniężnych i ich lokowanie z przeznaczeniem na wypłatę członkom funduszu po osiągnięciu przez nich wieku emerytalnego. Różnica polega na tym, że pracownicze towarzystwo zarządzające pracowniczym funduszem jest instytucją typu non-profit, podczas gdy powszechne towarzystwo zarządzające otwartym funduszem emerytalnym działają w celu osiągnięcia zysku, jako komercyjne przedsięwzięcia swoich akcjonariuszy. Do utworzenia prawniczego funduszu i towarzystwa emerytalnego potrzebna jest zgoda Komisji Nadzoru; podlegają one także jej nadzorowi.

- zarządzania zagranicznego

Umowa zawarta z zarządzającym zagranicznym lub statut funduszu nie może przewidywać pokrycia ze składek ryzyk o charakterze ubezpieczeniowym. W przypadku zarządzającego zagranicznego będącego zakładem ubezpieczeń stosuje się wyżej opisane zasady odnoszące się do umowy z krajowym zakładem ubezpieczeń, a w przypadku zarządzającego zagranicznego posiadającego osobowość prawną, którego udziałowcem jest pracodawca, stosuje się zasady dotyczące funkcjonowania PPE w formie funduszu emerytalnego.

Pracowniczy program emerytalny może być tworzony jako program:

- samodzielny jednego pracodawcy - zakładowy
- wspólny kilku pracodawców - międzyzakładowy

Składki i dysponowanie zgromadzonymi środkami

• składka podstawowa i składka dodatkowa
  

W ramach PPE odprowadzane są dwa rodzaje składek - składka podstawowa i dodatkowa.

Składka podstawowa	Składka dodatkowa
finansowana przez pracodawcę	finansowana przez uczestnika z jego wynagrodzenia
kwota składki nie może być wyższa niż 7 proc. wynagrodzenia pracownika	uczestnik może zmienić wysokość składki lub zrezygnować z jej wnoszenia
wysokość składki jest ustalana: - procentowo od wynagrodzenia uczestnika - w jednakowej kwocie dla wszystkich uczestników - procentowo od wynagrodzenia, z określeniem maksymalnej, kwotowej wysokości	suma składek dodatkowych wnoszonych przez uczestnika do 1 PPE w ciągu roku nie może przekroczyć trzykrotności sumy odpowiadającej maksymalnej wysokości kwoty wpłaty na IKE (która wynosi 150 proc. średniego wynagrodzenia w gospodarce narodowej)
wartość składki nie jest wliczana do wynagrodzenia stanowiącego podstawę ustalania obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne	potrącana z wynagrodzenia po jego opodatkowaniu
wysokość składki określa umowa zakładowa	o ile zakładowa umowa nie zakazuje deklarowania składki - uczestnik sam deklaruje i określa wysokość składki ze swojego wynagrodzenia; zakładowa umowa określa minimalną wysokość możliwej do zadeklarowania składki

Pracodawca jest zobowiązany do terminowego i prawidłowego naliczania i odprowadzania na rachunek uczestnika w instytucji finansowej składek podstawowych, oraz do naliczania, potrącania i odprowadzania składek dodatkowych.

• zawieszenie odprowadzania składek podstawowych
  

Opłacanie składki podstawowej może zostać zawieszone w sytuacji pogorszenia się kondycji finansowej pracodawcy. Pracodawca ma prawo do zawieszenia odprowadzania składki lub czasowego ograniczenia jej wysokości - decyzję podejmuje jednostronnie, co oznacza, że nie musi konsultować jej z przedstawicielami pracowników. Jednostronne zawieszenie odprowadzania składek podstawowych nie może przekroczyć 3 miesięcy w okresie obejmującym kolejnych 12 miesięcy; jeżeli jednak przewiduje to zakładowa umowa - okres zawieszenia może wynosić do 6 miesięcy.

Po upływie tego okresu, pracodawca może zawrzeć z reprezentacją pracowników porozumienie o zawieszeniu naliczania i odprowadzania składek podstawowych lub czasowym ograniczeniu ich wysokości - do porozumienia dochodzi, jeżeli reprezentacja pracowników uzna, że jest to uzasadnione sytuacją finansową pracodawcy.

Niezwłocznie po zawarciu porozumienia jest ono przekazywane przez pracodawcę do Komisji Nadzoru, która wpisuje najważniejsze postanowienia umowy do rejestru PPE. Komisja Nadzoru odmawia wpisu, jeżeli postanowienia porozumienia są sprzeczne z przepisami ustawy o pracowniczych programach emerytalnych.

Istnieje ograniczenie czasowe obowiązywania takiego porozumienia - łączny okres obowiązywania porozumienia nie może przekroczyć 24 miesięcy w okresie obejmującym 48 kolejnych miesięcy. Nieco inne zasady obowiązują w przypadku zagrożenia upadłością pracodawcy.

Porozumienie jest rozwiązywane przez pracodawcę w przypadku ustania przyczyny, która była przyczyną jego zawarcia. Pracodawca jest zobowiązany poinformować o tym Komisję Nadzoru oraz rozpocząć naliczanie i odprowadzanie składek podstawowych począwszy od kolejnego miesiąca po miesiącu, w którym nastąpiło rozwiązanie lub wygaśniecie porozumienia.

• zasady wycofywania i przenoszenia środków zgromadzonych w PPE
  

Środki zgromadzone w ramach PPE są własnością uczestnika - podlegają one odpowiednio:

- wypłacie uczestnikowi lub osobom uposażonym
- przeniesieniu do innego pracowniczego programu lub na indywidualne konto emerytalne (IKE)
- w szczególnym przypadku zwróceniu uczestnikowi.

• regulacje podatkowe
  

Składki na pracowniczy program są odprowadzane po opodatkowaniu.

Składka podstawowa, którą finansuje pracodawca, stanowi przychód pracownika podlegający opodatkowaniu.

Składka dodatkowa jest potrącana z wynagrodzenia pracownika po odprowadzeniu podatku dochodowego od osób fizycznych.

Wobec opodatkowania składek wolne od podatku dochodowego od osób fizycznych są wypłaty środków z pracowniczego programu emerytalnego na rzecz uczestnika lub osób uprawnionych do tych środków po śmierci uczestnika, a także wypłaty transferowe środków zgromadzonych w ramach PPE do innego pracowniczego programu lub na indywidualne konto emerytalne.

Opodatkowaniu podlega natomiast dochód uczestnika pracowniczego programu z tytułu zwrotu środków zgromadzonych w PPE - podstawą opodatkowania jest różnica między kwotą stanowiącą wartość środków zgromadzonych w ramach PPE, a sumą wpłat dokonanych do PPE.

Tworzenie i rejestracja PPE

Tworzenie PPE

Inicjatywa utworzenia w zakładzie pracy PPE może wyjść zarówno od pracowników - np. zakładowej organizacji związkowej - jak i od samego pracodawcy. Decyzja o utworzeniu należy jednak wyłącznie do pracodawcy i jest jego dobrowolnym wyborem.

Pierwszy krok w formalnej procedurze tworzenia PPE należy do pracodawcy, który przedstawia swoim pracownikom ofertę utworzenia w zakładzie pracy pracowniczego programu emerytalnego. Oferta pracodawcy powinna zawierać projekt umowy zakładowej wraz z warunkami umowy z instytucją finansową lub statutem/projektem statutu funduszu emerytalnego. Pracodawca powinien przy tym określić okres ważności oferty - nie krótszy niż 3 miesiące.

W celu utworzenia programu pracodawca zawiera umowę z reprezentacją pracowników - zwaną umową zakładową. W przypadku, gdy w zakładzie pracy działają związki zawodowe, one reprezentują pracowników. W innym przypadku - reprezentacja pracowników wybierana jest przez załogę, w trybie przyjętym u danego pracodawcy. Umowa zakalcowa musi być sformułowana w ten sposób, ze prawo uczestnictwa przysługiwać będzie, co najmniej połowie pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy, a jeżeli zatrudnionych jest więcej niż 500 pracowników - co najmniej 1/3 pracowników.

Jeżeli kilku pracodawców tworzy program - w miejsce umowy zakładowej zawierana jest umowa międzyzakładowa.

Kolejne etapy to zawarcie przez pracodawcę umowy z wybraną z instytucją finansową oraz złożenie wniosku o wpis programu do rejestru prowadzonego przez Komisję Nadzoru.

Rejestracja programu

Pracowniczy program emerytalny może rozpocząć działalność dopiero po zarejestrowaniu programu przez Komisję Nadzoru Finansowego. W tym celu pracodawca składa wniosek o wpis PPE do rejestru. We wniosku powinny być zawarte dane pracodawcy i instytucji zarządzającej środkami - nazwa (firma), adres siedziby, numer REGON, adres do korespondencji (wraz z dokumentami potwierdzającymi dane pracodawcy, np. statut, wypis z rejestru handlowego, decyzja o nadaniu numeru REGON).

Ponadto do wniosku powinny być dołączone:

- umowa zakładowa
- umowa z instytucją finansową lub statut funduszu emerytalnego
- wzór deklaracji o przystąpieniu do programu, którą składają pracownicy
- informacja o umocowaniu reprezentacji pracowników do zawarcia umowy zakładowej
- zaświadczenie ZUS o braku zaległości w opłacaniu składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne
- zaświadczenie urzędu skarbowego o braku zaległości podatkowych.

W przypadku pracowniczego programu w formie zarządzania zagranicznego, do rejestracji programu konieczne jest przesłanie przez zagraniczny organ nadzoru informacji o akceptacji zarządzania programem przez zarządzającego zagranicznego.

Komisja Nadzoru jest obowiązana rozpatrzyć wniosek o wpis programu do rejestru w terminie 1 miesiąca od dnia jego złożenia. Jeżeli wniosek nie spełnia warunków wynikających z przepisów ustawy, Komisja Nadzoru jest zobowiązana w terminie 1 miesiąca wezwać pracodawcę do usunięcia nieprawidłowości, wyznaczając w tym celu odpowiedni termin nie krótszy niż 3 tygodnie.

Komisja Nadzoru może odmówić rejestracji programu wyłącznie w przypadku, gdy pracodawca nie poprawił dokumentów dołączonych do wniosku w wyznaczonym terminie lub program jest niezgodny z przepisami ustawy o pracowniczych programach emerytalnych.

Pracodawca ma ponadto obowiązek zgłaszania do rejestru zmian zawartych we wniosku danych pracodawcy - w terminie 30 dni od ich zaistnienia - lub danych instytucji zarządzającej środkami - w terminie 30 dni od otrzymania informacji o tych zmianach. W przypadku zmiany formy programu lub warunków uczestnictwa w programie określonych w umowie zakładowej, pracodawca jest zobowiązany do złożenia wniosku o wpis zmian do rejestru - w terminie 14 dni od ich zaistnienia.

Wpis programu do rejestru lub odmowa wpisu, wpis zmian do rejestru lub odmowa wpisu następuje w drodze decyzji administracyjnej.

Prawa uczestnika i obowiązki pracodawcy

Prawo do uczestnictwa w PPE przysługuje wszystkim pracownikom zatrudnionym u danego pracodawcy nie krócej niż 3 miesiące, pod warunkiem, że umowa zakładowa nie przewiduje innego okresu zatrudnienia.

Osoba zatrudniona u kilku pracodawców prowadzących pracownicze programy może w tym samym czasie uczestniczyć w więcej niż jednym programie.

W deklaracji uczestnictwa w pracowniczym programie uczestnik może wskazać dowolnie wybraną przez siebie osobę lub kilka osób uprawnionych do odbioru zgromadzonych dotychczas środków na wypadek jego śmierci. Uczestnik może w dowolnym czasie odwołać lub zmienić rozrządzenie na wypadek śmierci.

Poprzez złożenie pracodawcy pisemnego oświadczenia woli uczestnik może dokonać w każdej chwili wypowiedzenia uczestnictwa w programie. W takim przypadku zgromadzone środki pozostaną na rachunku uczestnika do czasu ich wypłaty, wypłaty transferowej lub zwrotu.

Uczestnik pracowniczego programu może dokonać wypłaty transferowej środków zgromadzonych w programie do innego programu w którym uczestniczy lub na indywidualne konto emerytalne - dokonanie wypłaty transferowej jest możliwe jednak jedynie w przypadku, kiedy uczestnik nie pozostaje w stosunku pracy z pracodawcą prowadzącym dany program (wyjątkiem jest likwidacja pracowniczego programu).

Pracodawca, który zdecydował się utworzyć PPE w swoim zakładzie pracy ma obowiązek wynegocjować zasady pracowniczego programu i zawrzeć umowę zakładową z reprezentacją pracowników, a następnie złożyć wniosek do Komisji Nadzoru o wpis PPE do rejestru.

Pracodawca prowadzący pracowniczy program jest zobowiązany do terminowego i prawidłowego naliczania i odprowadzania składek podstawowych oraz naliczania, potrącania i odprowadzania składek dodatkowych na rachunki uczestników PPE.

Ponadto pracodawca ma obowiązek przekazywania uczestnikom PPE informacji o wszystkich istotnych z punktu widzenia uczestnika zasadach funkcjonowania programu. Informacja powinna zawierać m.in.:

- formę programu
- nazwę instytucji zarządzającej środkami
- określenie wysokości składki podstawowej oraz sumy składek dodatkowych, które mogą być wniesione przez uczestnika do programu.
 - wskazanie przepisów podatkowych dotyczących zgromadzonych środków
- omówienie zasad wypłaty, wypłaty transferowej oraz zwrotu środków zgromadzonych na rachunku uczestnika
 - wskazanie trybu zmiany deklaracji uczestnika, konsekwencji tych zmian i warunków odstąpienia uczestnika od programu
 - omówienie możliwości zadysponowania przez uczestnika prawami do zgromadzonych środków
 - wskazanie przypadków, w których następuje likwidacja programu i konsekwencji likwidacji.
 

Pracodawca składa także roczną informację na temat prowadzonego PPE do Komisji Nadzoru, w terminie do 1 marca za rok poprzedni. Informacja przygotowywana jest według wzoru stanowiącego załącznik do rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej i zawiera podstawowe dane o realizowanym PPE.